Về đạo làm người theo triết cổ Đông phương, nói riêng theo Kinh Dịch

VỀ ĐẠO LÀM NGƯỜI THEO TRIẾT CỔ ĐÔNG PHƯƠNG NÓI RIÊNG THEO KINH DỊCH

I - DẪN LỜI CỦA NHÀ GIÁO DỤC DAISAKU IKEDA

Chúng ta lại đặt vấn để giáo dục một lần nữa, VÌ sao ?

Trước hết chúng tôi xin trích một đoạn sau đây trong cuốn sách Tiếng chuông cảnh tinh cho thế kỷ 21 của hai nhà giáo dục học nổi tiếng thế giới là Daisaku Ikeda và Aurelio Peccei :

LỜI NÓI ĐẦU :

Cuốn sách này nói về thân phận và triển vọng tương lai của con người, được rút ra từ những suy nghĩ, cách ứng xử, hành vi của con người trong quá khứ, từ những sự kiện vượt ra ngoài tầm kiểm soát của con người, và từ những xu hướng hiện nay cùng những hành vi mang tính người từ nay về sau.

Đứng trước tẩm quan trọng và những sự phức tạp của những vấn để mà các thế hệ chúng ta đang phải đương đầu, cuốn sách này được viết với tất cả ý thức khiêm tốn. Thay vì trực tiếp trả lời các vấn đề, chúng tôi gợi ý những phương pháp để tiếp cận chúng và nếu quan điểm cho các giải đáp thích hợp. Tuy nhiên, chúng tôi muốn khẳng định một niềm tin chắc chắn rằng, không bao lâu nữa, phản ứng phù hợp của con người đối với những mối hiểm họa và thách thức sẽ xuất hiện trong bước ngoặt quyết định này của lịch sử. Tình hình thế giới toàn cảnh đang trở nên xấu đi, và một thực tế là mối nguy hiểm do những cuộc khủng hoảng hiện nay gây ra đang trở nên nghiêm trọng hơn. Mặt khác, thật vô lý nếu chúng ta sao nhãng những cơ hội to lớn mà nhân loại có được do kết quả của tri thức khoa học cùng những phương tiện khoa học, và cũng thật vô lý nếu chúng ta từ chối trách nhiệm cải thiện số phận của chính chúng ta.

Chúng tôi cho rằng rất nhiều vấn đề chủ yếu hiện nay là thuộc về tư tưởng và đạo đức, và không có' sức mạnh khoa học kỹ thuật, biện pháp kinh tế nào có thể giải quyết được những vấn đề đó. Những vấn để này gắn Liền với lĩnh vực tư tưởng của con người, và giá như mỗi người tự thay đổi sâu sắc về cách nhìn, về giá trị

của mình, thì chúng ta có thể nhận thức, tiếp cận những vấn để đó với niềm hy vọng sáng sủa rằng, khi chúng ta tự hoàn thiện mình từ bên trong, chác chắn chúng ta sẽ không bao giờ bị sụp đổ Sự cần thiết phải thức tỉnh con người và niềm tin của chúng tôi đối với cuộc cách mạng con người đã gợi cho chúng tôi đặt tên cuốn sách này là "Khi còn chưa quá muộn." DAISAKU IKEDA - AURELIO PECCHFI

Aurelio Peccei là tiến sĩ kinh tế ở trường Đại học Turin. Ông đã từng làm Chủ tịch Câu lạc bộ Roma do ông sáng lập năm 1968. Sau khi ông mất, ông đã được đánh giá là người hội tụ được những phẩm chất quý giá như sự mơ mộng, trí tưởng tượng, tâm nhìn thấu đáo, óc thực tiễn và tính hiện thực. Daisaku Ikeda là một nhà bác học có kiến thức uyên thâm về nhiều lĩnh vực triết học, chính trị, văn học, hóa học, học luật luật hiển học. Ông Ông đã sáng lập Viện Triết học Đông phương và nhiều trường Đại học, trung học... Năm 1981, ông được Liên hiệp Hội các nhà thơ thế giới trao tặng giải thưởng Nhà tho xuất sắc thế giới Năm 1983, ông được trao giải thưởng Hòa Bình của Liên hiệp quốc. Những tác phẩm của Daisaku Ikeda phản ánh mối quan tâm rộng lớn của ông về văn minh nhân loại, hòa bình, thơ ca, khoa học, chính trị (theo Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà nội 1993). Trong cuốn sách đó có nói đến những ý kiến của Ikeda về các vấn đề : - Sự khủng hoảng văn hóa hiện nay, - Sự bất lực của những cuộc cách mạng vật chất, - Sự tách rời khỏi Thiên nhiên từ phía con người. Ông đã làm theo những sự chỉ dẫn sau :

PHẢI LẬP LẠI CHO ĐƯỢC HÒA BÌNH VÀ TÌM LẠI CHO ĐƯỢC SỰ HÀI HÒA VỚI THIÊN NHIÊN, MỆNH LỆNH CĂN BẢN CỦA THỜI ĐẠI CHÚNG TA LÀ NHƯ Thế.

Số người chân chính nói đến những lo âu, day dứt, trăn trở của mình đối với tương lai nhân loại đang suy thoái về tư tưởng, đạo đức hiện nay thì nhiều. Chúng tôi chỉ trích đoạn trên của cuốn sách để làm biểu tượng, cốt để dẫn ý cho những gỉ chúng tôi trình bày sau này, có liên quan đến Triết cổ Đông phương và Tinh hoa của nó.

II - PHẢI CHĂNG TINH HOA CỦA TRIẾT CỔ ĐÔNG PHƯƠNG SẼ TẠO CHO CHÚNG TA MỘT CHIẾN LƯỢC GIÁO DỤC TƯƠNG LAI ? Chủ đế của chúng tôi là : Liệu Triết cổ Đông phương, và, nói riêng Kinh Dịch, có đủ khả năng lôi kéo nhân loại ra khỏi các khó khăn hiện nay về tư tưởng và

đạo đức hay không ? Nếu được, thì việc chứng minh Triết học cổ Đông phương và nói riêng Kinh Dịch - là một loại lý thuyết hệ thống tối ưu (Théorie des systèmes optimum) bao gồm nhiều mặt cốt yếu (Sinh học, Y học, Quy luật Tâm-Sinh-Lý và nguyên tắc xử thế...), cho con người trong quan hệ với chính mình, với cộng đồng, với Thiên nhiên, mang cả tính tích hợp hai nền văn minh Đông - Tây, sẽ trang bị cho hy vọng trên một sức mạnh lớn, một hiệu lực lớn ?

III - ĐẠO LÀM NGƯỜI SUY TỪ TÍNH CHẤT THÁI cực KHẢ PHÂN HÓA THÀNH HAI NGHI MỜ ÂM DƯƠNG

A-TRIẾT HỌC BÀI TRUNG

Trong Vật lý học, Âm Dương cách biệt nhau. Hạt đã có điện tích Âm thì không thể mang cả điện tích Dương. Hai hạt có điện tích Âm Dương cùng giá trị số học nhưng lại khác dấu nhau, khi tiếp xúc với nhau sẽ hủy nhau. Nghĩa là trong Vật lý học thì Âm Dương loại trừ nhau.

Khi quan niệm Âm Dương đã đối kháng lại không nằm trong quan hệ bổ sung cho nhau, mà lại loại trừ nhau, thì đó là nội dung của nguyên lý bài trung (Le principle du Tiers Exclu hay là Middle Excluded principle). Trong vấn để này cần lưu ý rằng thực thể Chân không hay Vacuum vật lý mang một tính chất khác, nó đã ra ngoài lỉnh vực của Vật lý học chính thống ! (mật độ Vacuum cao hơn mật độ giới hạn của Vật lý học chính thống).

Rõ ràng Vật lý học chính thống là diễn đàn của nguyên lý bài trung. Chủ nghĩa Duy lý (Ratỉonalism) có gốc rễ ờ nguyên lý bài trung này.

Chủ nghĩa Duy lý xem nguyên lý bài trung là đúng cho vụn vật. Chủ nghĩa Duy lý với nguyên lý bài trung của nó xem xác thịt và tinh thần trong con người và tách rời nhau. Nguyên lý đó cũng xem con người và Vũ trụ là hai nhân tố đối lập nhau. Thậm chí - theo quan điểm đó - con người xem mình đứng trên Vũ trụ và sẽ cải tạo Vũ trụ theo ý muốn của mình, bằng lý trí của mình. Cái sa lầy của thế kỷ chúng ta, mà nhà giáo dục học Ikeda đã nói ở trên, chính bắt nguồn từ đây 1

Nhưng Triết cổ Đông phương nhìn vấn để lại khác.

B - NGUYÊN LÝ PHI BÀI TRUNG 1. Âm Dương hài hòa với nhau Theo Triết cổ Đông phương, Âm và Dương tuy đối lập nhau, nhưng không loại trừ nhau, mà lại bổ sung cho nhau (nương tựa vào nhau), trong Âm có Dương và trong Dương có Âm. Quan hệ hủy nhau trong nguyên lý bài trung được thay thế bằng một sự phối hợp hài hòa với nhau nhau trong (Hình 31 và 11). Nội dung này được gọi là nguyên lý phi bài trung (Principle du Tiers Inclu hay Middle Included principle). 2. Dương xướng Âm họa Vũ trụ được xem là Dương, con người là Âm : Dương xướng Âm họa (Kinh Dịch). Đó là một trong những biểu hiện cốt yếu của nguyên lý Âm Dương trong Triết cổ Đông phương. Mối quan hệ Người - Vũ trụ này còn đi xa hơn nữa, ở chỗ "con người là hình bóng của Vũ trụ, họa theo Vũ trụ", để rồi trở thành cái đối xứng của nó. Và cũng chính mối quan hệ xướng - họạ đó mà con người không thể đứng ngoài các quy luật của Vũ trụ.

VŨ TRỤ LÀ KHUÔN CỦA CON NGƯỜI. QUY LUẬT VŨ TRỤ CHI PHỔI CON NGƯỜI, DO VŨ TRỤ VỚI CON NGƯỜI LÀ MỘT.

Để làm rõ phần này, có thể trích dẫn thêm lời buộc tội sau của Ikeda trong cuốn sách trên : "Thời kỳ tiền sử chiếm 99 phần trăm của thời gian mười nghìn thế kỷ con người tồn tại, còn lịch sử - từ hp khi xuất sấn trêm hiện con của người trí tuệ (Homo Sapiens) - chỉ chiếm 1 phần trăm toàn bộ kỷ nguyên loài người. Trí tuệ con người được nâng cao bằng khoa học, cuộc sống con người được huy hoàng bằng nghệ thuật và văn hóa giữa hàng chục nền văn minh khác nhau. Trí tuệ con người vốn hiếu kỳ, tìm hiểu ngày càng sâu thực thể của vật chất và bí mật của tổn tại. Những phát kiến thu thập được dần dần dẫn tổ tiên chúng ta tiếp cận được với cái vi mô cũng như cái vì mô. Nhưng cuộc leo thang này của trí tuệ con người luôn luôn thấm đượm sâu sắc nỗi sợ hãi và lòng tôn kính đối với Thiên nhiên, hoặc vì sự cảm hứng và sự rộng lượng mà Thiên nhiên đã dành cho họ, hoặc vì chính Thiên nhiên đã cho phép họ và gia đình họ tổn tại... Có thể nói rằng trong vòng một trăm thế kỷ này của lịch sử, con người đã vượt được lên trên tính nguyên thủy với một nhịp độ rất thái bình, so với những gì đang xảy ra hiện nay. Quả thật, tình hình đã khác trước. Các sự kiện của con người càng tăng tốc, thì con người cảm thấy mình mạnh hơn và ngày càng bớt phụ thuộc vào những biến cố và ràng buộc của Thiên nhiên. Giai đoạn mới nhất của sự tăng tốc bắt đầu khoảng hai thế kỷ nay, và từ đó, sự tăng tốc ngày càng lớn do những cuộc cách mạng công nghiệp, khoa học, kỹ thuật.. Những cuộc cách mạng vật chất đó đã đưa đến cho những thế hệ chúng ta

nhiều sự hiểu biết kỳ lạ, không ngờ, cùng với một quyền lực có thể dùng, đã dùng và đang dùng cho cái hay cũng như cho cái dở... Hình như không có giới hạn nào trong cung cách bất thường, lộn xộn, vô tâm mà chúng ta sử dụng vốn liếng to tát và mới mẻ đó của mình để thay đổi trật tự trên Quả Đất. với mục đích duy nhất là thỏa mãn nhanh chóng lòng tham không đáy của chúng ta. Tất cả những gì kích thích thói ích kỷ đều có thể làm cho chúng ta mù quáng, không còn biết tính toán gì nữa, và đã biến thành những kẻ không quan tâm đến những hậu quả do hành động của mình gây nên. Chúng ta vật lộn nhau, tranh giành phần thắng, chúng ta vung đao lên để cướp lấy những lợi ích trước mắt, mặc ai bị thiệt hại, hoặc bất chấp những vi phạm chuẩn mực đạo đức. Hành động như thế, chúng ta đã phá hoại môi trường của mình... Trong một thời gian rất ngắn, chúng ta đã tiêu diệt vô số chủng loại động vật và thực vật, mà từ xa xưa chúng đã là bản của chúng ta, giúp đỡ chúng ta trong những lúc khó khăn hiểm nghèo. Chúng ta đã phá hoại môi trường của mình, bằng cách làm bẩn đất, nước, không khí, làm cho chúng trở thành độc hại... Chúng ta phải trả giá rất đắt cho ý muốn tìm cách tạo dựng lại Quả Đất, tưởng chừng chỉ có chúng ta mới sống trên đó ! Lúc con người đạt tới đỉnh cao của quyền lực cũng là lúc con người lâm nguy hơn bao giờ hết... Chúng ta đang chơi với lửa... Nền văn minh vật chất hiện nay, mà chúng ta lấy làm tự hào, không chỉ giới hạn ở chỗ tôn sùng con người và ca ngợi con người làm Chủ Vũ trụ, mà trện thực tế nó còn biện bạch cho tất cả những hành động của con người nhằm khẳng định tính hơn hẳn của mình, và biện bạch cho những biện pháp mà con người sử dụng để đạt mục đích của mình... Nền văn minh vật chất hiện nay đã dựa vào tiền đề xem con người là trung tâm Vũ trụ.. coi thường những giá trị luân lý, tinh thần, đạo đức... Con người hiện nay đang đứng giữa hai nền văn minh nhân tạo và thiên tạo, và đang cần có một sự lựa chọn tại một bước ngoặt nguy hiểm của lịch sử loài người. Con người đang diện đối diện với số phận của mình. Chúng ta phải hiểu rằng chúng ta đang hành động như một tên bạo chúa đối với Thiên nhiên, và hành động này dang giáng họạ xuống đầu chúng ta. Chúng ta đang đối đầu với Thiên nhiên.." Suy nghĩ của nhà giáo dục Ikeda đã quá rõ ràng ! Các thế hệ con em chúng ta sau này sẽ phải nắn lại hoặc xóa bỏ một con đường chiến lược quá sai lầm tầm cỡ toàn cầu của Homo Sapiens ! 3. Xác thịt, Tâm linh Theo nguyên lý Âm Dương thì Tâm linh là Dương, xác thịt là Âm. Hai cái đó không tách rời nhau

TÂM LINH VÀ XÁC THỊT KHÔNG TÁCH RỜI NHAU. MỌI HÀNH ĐỘNG TỐT, XẤU VỀ XÁC THỊT SẼ ÁNH XẠ LÊN TÂM LINH

4. Tránh tư duy cơ giới Do Âm luôn luôn đi song song với Dương tại những lúc "tới hạn" (critique), ở đó các điều kiện thuận lợi (điều kiện Dương chẳng hạn) lại đi song song với các điều kiện không thuận lợi (điều kiện Âm), nên việc quyết định sẽ phải đứng trước một số tình hình bao gồm nhiều mặt mâu thuẫn nhau, buộc phải có một tư duy phi bài trung, tức là buộc phải có một tư duy phi cơ giới, một tư duy mềm dẻo. Hoạt đậng, sống với một tư duy niêm deo Đây là một yêu cầu không thể thiếu được trong chiến lược tạo cho học sinh khả năng chọn quyết định (décision), tránh được óc máy móc thô thiển. 5. Tìm cái Đơn nhất trong cái Đa dạng Nguyên lý phi bài trung còn là hạt nhân của một trong những phương châm chủ yếu hiện nay trong giáo dục học nói riêng, và nói chung trong nhiều vấn để thống nhất, tích hợp (intégration) một tập hợp gồm nhiều đơn thể khác nhau, các đơn thể này có thể mang nhiều nhân tố đối kháng nhau, thành một tập thể. Tất nhiên trong trường hợp này phải sử dụng nguyên lý phi bài trung :

ĐI TÌM CÁI ĐƠN THỂ TRONG CÁI ĐA DẠNG BẰNG NGUYÊN LÝ PHI BÀI TRUNG

6. Mọi sự thái quá đều tai hại Các Nghi Âm Dương tuân theo nguyên lý : Âm cực sinh Dương, Dương cực sinh Âm. Như thế mọi sự thái quá đều dẫn đến mặt phản diện của vấn để (nguyên lý Phản Phục trong Kinh Dịch - Restauration de l'Antithèse). Chẳng hạn, trong Đông y thì mọi bệnh tật đều chỉ do hai nguyên nhân chủ yếu là khí vượng (Dương cục) dẫn đến bệnh thực chứng, hay khí suy (Âm cực) dẫn đến bệnh hư chứng. Cách ăn uống không điều độ không những sẽ mang lại bệnh tật, mà còn làm méo mó diện mạo (Hình 32). Mọi thái độ cực đoan, sự mê tín, cuồng tín đều tai hại. MỌI THÁI QUÁ ĐỀU TAI HẠI, TRÁNH CUỒNG TÍN, CỰC ĐOAN, MÊ TÍN

Diện mạo của người Diện mạo của người ăn uống điều độ ăn uống thiếu điều độ Hình 32. DIÊN MẠO CON NGƯỜI ĂN UỐNG CÓ ĐIỀU ĐỘ VÀ KHÔNG ĐIỀU ĐỘ (MICHIO KUSHI)

IV - SỰ TIẾN HÓA LÀ MỘT QUÁ TRÌNH ÂM DƯƠNG THAY PHIÊN NHAU. CÂN BẰNG TĨNH, CÂN BẰNG DỘNG A - CÂN BẰNG TĨNH, CÂN BẰNG ĐỘNG Do Âm cực sinh Dương, Dương cực sinh Âm, nên mọi quá trình đều theo trình tự :

ÂM SINH, ÂM TRƯỞNG KÈM THEO DƯƠNG SINH, DƯƠNG TRƯỞNG KÈM THEO ÂM SINH...

Cha ông chúng ta đã nói : không ai giàu (quá) ba họ, không ai khó (quá) ba đời. Không có quá trình nào luôn luôn xảy ra chí theo một chiều : Thịnh rồi suy, suy rồi thịnh, đó là quy luật phổ quát nhất của Vũ trụ và của cuộc sống con người trong quá trình tiến hóa (Thăng trầm quyền tực, Alvin Toffler)... Tính tuần hoàn là hệ quả trực tiếp của sự thay phiên nhau của Âm Dương. Tính tuần hoàn là một tiền để khả dĩ của chuyển động dẫn đến chuyển động xoắn lốc. Nhưng sự cân bằng Âm Dương chỉ là một trạng thái tĩnh nhất thời, gọi là cân bằng tỉnh. Sự mất cân đối Âm Dương chính là động lực của mọi tiến hóa, gọi là cân bằng động

B - VÍ DỤ - Ngày và đêm (cân bằng động của hành tinh quay quanh chính mình). - Bốn mùa Xuân, Hạ, Thu, Đông (cân bằng động của Quả Đất trong Hệ Mặt Trời), - Thịnh và suy các thời đại (cân bằng động của sự tiến hóa cộng đồng),

- Trong quá trình tiêu hóa, ta có các bước sau trong trình tự tiết xuất của cơ thể lên thức ăn :

+ Nước bọt có tính kiểm alcalin là tính Dương, + Các dịch vị của dạ dày mang tính axit là tính Âm, + Mật và dịch tuyến tụy lại mang tính kiểm alcalin là tính Dương, + Tiếp theo các dịch của ruột lại mang tính Âm của axit...

- Khi chảy trong các đường Kinh Chính theo trình tự Âm Dương luân phĩẽn nhau như sau (trình tự vòng quanh) :

+ Tiểu trường, Bàng Quang (Kinh Dương), + Thận, Tâm Bào (Kinh Âm), + Tam tiêu, Đởm (Kinh Dương), + Can, Phế (Kinh Âm), + Đại Trường, VỊ (Kinh Dương), + Tỳ, Tâm (Kinh Âm), + Tiểu trường, Bàng Quang (Kinh Dương).,.

ĐỀU MANG MỌI QUÁ TRÌNH TÍNH ẬM DƯƠNG LUÂN PHIÊN

DẪN ĐẾN CÂN BẰNG ĐỘNG NHAU - Trong Vật lý học, hình ảnh điển hình của cân bằng động là chuyển động của con lắc (Hình 33). Trong đó các chuyển động hướng tâm (0) và ly tâm luân phiên nhau. Các sóng phẳng, cơ sở của toàn bộ lý thuyết các trường vật lý cũng mang tính chất tương tự như thế (tình hình sin, chẳng hạn một nửa chu kỳ đổ thị nằm trên trục hoành (Dương), còn với nửa chu kỳ sau thì đổ thị nằm dưới trục hoành (Âm). Tất nhiên, ở dây sự xuất hiện của Âm trong Dương và Dương trong Âm không biểu hiện được.

Chiểu ly tâm, Dương Chiểu hướng tâm, Âm

Hình 33. DẠNG Chuyển ĐỘNG ÂM (HƯỚNG TÂM)

DƯƠNG (LY TÂM) THAY PHIÊN NHAU

- Các thời kỳ Dương thịnh và Âm thịnh trong chu kỳ lớn của sự tiến hóa : Theo cổ nhân thì trong sự tiến hóa đại quy mô, các thời kỳ Âm thịnh và Dương thịnh nối đuôi nhau chẳng hạn như sau : + Thời kỳ Dương thịnh từ năm -2196 (trước Công nguyên) đến năm 504 (2700 năm1), + Thời kỳ Âm thịnh từ năm 504 đến năm 3204 (2700 năm).

C - SỰ TIẾN HÓA MANG TÍNH TÁN TỤ, ĐI VỀ CỦA LÃO TỬ Chúng ta hãy đi sâu hơn vào quá trình tiến hóa. có liên quan đến những biến hóa sâu xa của sự sống Đó là tư tưởng "Đi, Về" của nhà Minh triết cổ đại Lão Tử. Lão Tử quan niệm cuộc sống là một quá trình "Đi, Về" hay, nói theo người đời xưa, đó là một quá trình "Sinh ký Tử quy" : "Bước Ra Đi" là Con Đường Ngoại, là Âm Tụ. "Bước Trở Về" là Con Đường Nội, là Dương Tán. Quá trình này cũng tương tự như quá trình Dương giáng, Âm thăng. Bước Ra Đi là Đại Ngã Tụ thêm Tiểu Ngã, Bước Trở Về là Tiểu Ngã Tán ra để trở lại Đại Ngã. Con đường Ra Đi là con đường Thần - Khí - Tinh Con đường Trở Về là Con Đường Tinh - Khí - Thần, tức là Tinh sinh Khí, Khi sinh Thần. Tinh liên quan đến bình diện Vật lý, còn Thần liên quan đến bình diện Tâm linh. Có thể mô tả con đường Đi Về bằng con đường số 8, hình ảnh tâm huyết của Triết cổ Đông phương (Hinh 34). (Phạm trù Đi, Về này sẽ được trình bày chi tiết hơn trong phần Kinh Dịch, cuối sách).

Gốc Gốc

Ngọn Chiều đi. Âm tụ Ngọn Chiều về, Dương tán

Hình 34. SƠ DÔ THÉO THEO CÔN CON DƯỜNG ĐƯỜNG CỦA Lão Tử VỀ SỰ SỐNG

CHÚ THÍCH Trong thuật khí công Trung Hoa rất có nhiều thực nghiệm về tán (Dématérialisation), tụ (Matérialisation hay Rematérialisation) (tán thuốc trong lọ, bông hoa trong vườn, rồi tụ thuốc, hoa lại một nơi khác. Hiện tượng giải phẫu không bằng dao kéo tại Philippines cũng theo cơ chế tán tụ. Vấn đề : các sinh thể đã tạo được các hiện tượng tán từ đó đã sử dụng cơ chế nào ?

V - TỨ TƯỢNG VÀ THÀNH, THỊNH, SUY, HỦY Tứ Tượng biểu thị một quá trình tuần hoàn (hình 35) như sau :

THIẾU DƯƠNG THÁI DƯƠNG THIẾU ÂM THÁI ÂM

Thành Thịnh Suy Huy Trong số 4 giai đoạn này, có 2 cặp đối lập nhau : Thành đối lập với Suy, Thịnh đối lập với Hủy. Mặt khác, cặp này làm tiền để cho cặp kia. Cũng còn một hệ thuật ngữ khác là : Sinh, Trưởng. Thâu, Tàng. Trong hai hệ thuật ngữ trên, có yếu tố thời gian tham gia vào (như bốn mùa trong năm). Nhưng cũng có thể xem đó như một hệ các yếu tố tại cùng một thời điểm như nhau, nếu chỉ muốn xét mặt quan hệ về tính chất mà thôi. Thành - Thịnh tạo nên một chiều hướng, là chiều hướng đi lên, còn Suy - Hủy tạo nên một chiều hướng khác, là chiều hướng đi xuống. Hai chiều hướng này là hai mặt Âm Dương đối lập và bổ sung cho nhau.

Thái Dương - Hạ Thiếu Dương : Dương dã giáng dược Âm dã thăng dược : Thiếu Mùa Xuân. sinh nở Thiếu Âm- Dương- Thu Xuân Thiếu Âm Dương không giáng dược Âm không thăng được Thái Âm - Đông Mùa Thu, tần tạ

Hình 35. TỨ Tượng VÀ BỐN MÙA

Trong Quẻ Thiếu Dương, Dương đã giáng được (nằm ở dưới), Âm đã thăng được (nằm ở trên), tạo nên sự giao lưu giữa Âm và Dương, trong đó Âm Dương bổ sung cho nhau. Từ đó phát sinh sự sống, sự hình thành mọi vật một cách tuần hoàn. Nhưng trong Quẻ Thiếu Âm thì Dương chưa giáng được, Âm chưa thăng được, Âm Dương vẫn cách biệt nhau, từ đó mọi vật nằm trong trạng thái suy (vong) dần. M Q TRÌNH ĐỀU T T T : Ọjànlj, Thịnh, Suy, Bủy THEO CON Đường Tuần HOÀN

VỀ NHẬN THỨC Mọi hiện tượng đều biến đổi (Dịch) một cách biện chứng : thịnh rồi suy, thành rồi hủy. Đó là cái Vô thường, một quy luật đã chi tiết hóa quy luật Âm Dương thành đa dạng hơn.

VI - XỬ THẾ THEO NGŨ HÀNH SINH KHẮC A - CƠ CHẾ SINH, KHẮC Khi một hiện tượng ra đời, nó đóng hai vai (Hình 36) : • - Vai bị động : a) Có những nhân tố thuận lợi cho sự ra đời của nó (nhân tố sinh), b) Có những nhân tố không thuận lợi cho sự ra đời của nó (nhân tố khắc). - Vai chủ động : c) Hiện tượng này thúc đẩy một số hiện tượng khác (tác động sinh), d) Hiện tượng này cản trở một số hiện tượng khác (tác động khác).

Hòa Thổ Sinh Khắc Mộc Kim

Thủy

Hình 36. NGUYÊN LÝ NGŨ HÀNH SINH KHẮC

Cha ông chúng ta đã tổng kết những tình huống này và đã đưa ra nguyên lý Ngũ Hành sinh, khắc sau : 1) Các sự vật, đối tượng đang nghiên cứu chia thành 5 loại (Hình 36) : MỘC, HÒA, THỔ, KIM. THỦY. 2) Cơ chế sinh : MỘC SINH HỎA, HỎA SINH THỔ, THỔ SINH KIM. KIM SINH THỦY, THỦY SINH MỘC... 3) Cơ chế khắc : MỘC KHẮC THỔ, THỔ KHẮC THỦY, THỦY KHẮC Hỏa HÓA KHẮC KIM, KIM KHẮC MỘC. 4) Cơ chế tương thừa, tương vũ : Khi một tương tác Ngũ Hành mất cân đối, một Hành nào đó trội lên chẳng hạn, thì sẽ có hiện tượng tương thừa (tức là lấn át), tương vũ (tức là quật trở lại). Lấy ví dụ cho dễ hiểu : Ta biết rằng Thủy khắc Hỏa. Nếu Thủy, Hỏa cân đối. thì hai nhân tố này vẫn tổn tại song song. Nhưng nếu Thủy quá mạnh, nó sẽ lấn át, hủy nhân tố Hỏa (lửa bị dập tắt). Hiện tượng này gọi là hiện tượng tương thừa. Còn nếu Thủy quá yếu, thì Hỏa sẽ quật trở lại, diệt Thủy (nước bị bốc hơi), hiện tượng này gọi là hiện tượng tương vũ.

B. QUAN HỆ GIỮA TỨ TƯỢNG VÀ NGŨ HÀNH Ngũ Hành có thể quy về Tứ Tượng, trong quá trình này Thổ quy về tâm hay Trung Cung (Hình 37). Còn lại bốn nhân tố là Mộc, Hỏa, Kim và Thủy (như trên).

THIẾU DƯƠNG THÁI DƯƠNG THIẾU ÂM THÁI ÂM Mộc Hỏa Kim Thủy

Hỏa Thổ Hóa

Trung cung Mộc Kim

Mộc Trung cung Kim Thổ

Thủy

Thủy

Hình 37. QUAN HỆ GIỮA Tứ TƯỢNG VÀ NGŨ HÀNH

VIII - THUYẾT THIÊN - ĐỊA - NHÂN HỢP NHẤT, ĐẠO NGƯỜI PHẢI THEO ĐẠO TRỜI A - NGUYÊN TẮC DƯƠNG XƯỚNG ÂM HỌA CỦA TRIẾT CỔ ĐÔNG PHƯƠNG Trên những nét khái quát nhất thi nội dung của nguyên lý này là :

CÓ TƯỢNG (DO THIÊN XƯỚNG) RỒI MỚI CÓ HÌNH (DO ĐỊA HỌA)

Còn Hình của Nhân lại phụ thuộc vào các điều kiện cụ thể về Hình của Địa, các điều kiện này được cha ông chúng ta quan niệm là các điều kiện Địa lý như việc chọn mồ mả, làm nhà cửa (hướng, kích thước cửa, bếp..)... Trong nước ta, xưa có nhà Địa lý nổi tiếng Tả Ao, ở. nước ngoài cố Lỗ Ban giỏi về việc đo kích thước trong nhà, và có các sách như Bát Trạch Minh Cảnh.. Và quan trọng hơn cả là vấn để Địa Linh. Nói chung mọi việc sẽ có cơ may thành công nếu :

THIÊN THỜI - ĐỊA LỢI - NHÂN HÒA

Nghĩa là mọi việc muốn được thành công, phải hợp với Thời của Thiên cơ, và phải tuân theo những điều kiện thuận lợi của Địa. Tất cả những nhà lãnh đạo sáng suốt các quốc gia đều tuân theo phương châm vi đại này. Những nét chủ yếu về Thiên cơ sẽ được trình bày trong các học thuyết Độn Giáp và Thái Ất sau này.

B - KHÔNG GIAN ÂM CỦA TƯỢNG Các nhà khoa học Tây phương hiện đại như Barbara Ann Brennan, Rupert Sheldrake... gọi Tượng là Thiết kế (Blueprint), còn Hình là Hiện thực (Réalisation). Thiết kế và Hiện thực được xây dựng trong hai loại không gian khác nhau, gọi là "không gian Âm" (espace négatif) với Thiết kế, và "không gian Dương" bình thường (espace positif) với Hiện thực. (Với những nhà toán học nghiên cứu Kinh Dịch thì một trong những bài toán học búa nhất là tìm cách xây dựng các loại không gian Âm nói trên của các Tượng). C - TƯỢNG VÀ HÌNH QUA CÁC CẤU TRÚC CỦA TRIẾT CỔ ĐÔNG PHƯƠNG Như thế, có thể hình dung sự hợp nhất giữa Tượng và Hình như sau : I. Với cấu trúc Lưỡng Nghi : - Nghi Âm (Dương) làm Tượng trong không gian Âm, đó là bình diện Tiên thiên, - Nghi Dương (Âm) làm Hình trong không gian Dương bình thường, đó là bình diện Hậu thiên. 2. Với cấu trúc Tứ Tượng : - Một loại cấu trúc Tứ Tượng làm Tượng trong không gian Âm (Dương) gọi là Tứ Tượng Tiên thiên,

- Một loại cấu trúc Tứ Tượng khác làm Hình trong không gian Dương (Âm) gọi là Tứ Tượng Hậu thiên.

Quá trình hợp nhất hay tích hợp Tiên thiên và Hậu thiên ở đây là quá trình cụ thể hóa nguyên lý Thiên - Địa - Nhân hợp nhất trong cấu trúc Lưỡng Nghi hay Tứ Tượng. Trong phần toán học với lý thuyết tập mờ sau đây, chúng tôi đã chứng tỏ được cách hợp nhất cụ thể chẳng hạn như ở Hình 38.

3. Với cấu trúc Ngũ Hành ỉ

Cũng như với cấu trúc Lưỡng Nghi và Tứ Tượng, trong Triết cổ Đông phương cũng có các khái niệm Ngũ Hành Tiên thiên trong không gian Âm và Ngũ Hành Hậu Thiên trong không gian Dương. Trong phần toán học sau này, cũng với lý thuyết tập mờ, chúng tôi cũng hiện thực được sự tích hợp Tiên thiên Hậu thiên này với Hình 39.

D - ĐẠO NGƯỜI PHẢI THEO ĐẠO TRỜI, SỐNG THEO QUY LUẬT PHỔ QUÁT. QUỸ ĐẠO Phổ QUÁT

Từ các mô hình Thiên - Địa - Nhân hợp nhất trên, chúng ta thấy cõi Hậu thiên không thể tách rời khỏi cõi Tiên thiên, tức là con người không thể sống tách rời khỏi Trời Đất.

Đồ HỢP nhất (T (TÍCH h Ợ p) tứ tượng Hình 38. tiên thiên Sơ VỚI Tứ TƯỢNG HẬU Thiên

ĐẠO NGƯỜI PHẢI THEO ĐẠO TRỜI, CON NGƯỜI PHẢI SỐNG THEO CÁC QUY LUẬT PHỔ QUÁT TIÊN THIÊN HẬU THIÊN HAY VẬT LÝ TÂM LINH

Các quy luật Tiên thiên Hậu thiên này sẽ được trình bày trong các học thuyết Độn Giáp, Thái Ất sau này. Các học thuyết này được kết hợp với học thuyết Tử Vi thông thường (không trình bày trong cuốn sách này do khuôn khổ cuốn sách có hạn). Các học thuyết trên, khi kết hợp với nhau, sẽ cho quỹ đạo của con người trong cộng đồng. Chúng ta thường dạy khái niệm quỹ đạo hành tinh, viên đạn... cho các học sinh, sinh viên trong nhà trường. Tất nhiên đây là một khoa học cần thiết không thể thiếu được. Tuy nhiên, DO TÍNH MỘT. NẾU HÀNH TINH CÓ QUỸ ĐẠO CỦA NÓ. CON NGƯỜI CŨNG PHẢI CÓ QUỸ ĐẠO CỦA MÌNH Nếu không, con người sẽ chỉ đứng ngoài nhìn Vũ trụ vật lý, tưởng chừng rằng đó là mục tiêu cuối cùng của nghiên cứu khoa học, và mặc nhiên tự dánh rơi bản thân mình ra khỏi vòng quay của Vũ trụ !. Trong một thời gian dài, chúng ta hãy "mặc nhiên" gán cho việc đi tìm quỹ đạo con người là bói toán, với một cách nhìn không đẹp, và cũng chưa hề định nghĩa thế nào là bói toán.. Nhưng điều này là sai lầm về hai mặt. Một là về mặt thái độ khoa học. Hai là về nội dung khoa học.

Thủy Tiên Thiên Thổ Tiên Thiên Hỏa Hậu Thiên Thổ Hậu Thiên

Kim Tiên Thiên Mộc Tiên Thiên Mộc Hậu Thiên Kim Hậu Thiên

Hỏa Tiên Thiên Thủy Hậu Thiên

Hình 39. SƠ ĐỒ HỢP NHẤT TIÊN THIÊN VÀ HẬU THIÊN TRONG CẤU TRÚC NGŨ HÀNH

(trang để trắng trong bản in)

PHẦN HAI

TÂY

(trang để trắng trong bản in)